Uczucie ciężkich, zmęczonych i opuchniętych nóg pod koniec dnia to najczęściej objaw zastoju krwi w żyłach, czyli przewlekłej choroby żylnej. Sprzyjają mu wiek, ciąża, skłonność rodzinna oraz wiele godzin spędzanych na stojąco lub na siedząco. Dolegliwości łagodzą ruch, przerwy w pracy, unoszenie nóg i pończochy uciskowe, a żele z kasztanowcem poprawiają komfort.
Dlaczego nogi pod koniec dnia stają się ciężkie i opuchnięte?
Krew z nóg wraca do serca pod górę, wbrew grawitacji. Pomaga jej w tym pompa mięśniowa łydki: przy każdym kroku kurczące się mięśnie ściskają żyły głębokie i wypychają krew w górę, a zastawki żylne, działające jak jednokierunkowe zawory, nie pozwalają jej się cofnąć. Gdy nogi długo pozostają w bezruchu, pompa nie pracuje i krew gromadzi się w łydkach. Dlatego nawet u osób ze zdrowymi żyłami po wielu godzinach stania kostki bywają lekko obrzęknięte.
Jeśli zastawki się osłabiają, a ściany żył tracą sprężystość, krew zaczyna się cofać i ciśnienie w żyłach nóg stale rośnie. Tak rozwija się przewlekła choroba żylna, czyli długotrwałe zaburzenie pracy żył kończyn dolnych [1]. To jedna z najczęstszych dolegliwości dorosłych: według zbiorczej analizy badań z całego świata pajączki ma około 26%, a żylaki około 19% dorosłych [2].
Ryzyko zwiększają wiek, płeć żeńska, ciąża i skłonność rodzinna, a także nadwaga oraz praca wymagająca wielogodzinnego stania lub siedzenia [1]. Typowe dolegliwości to uczucie ciężkości i rozpierania, pieczenie, mrowienie, swędzenie skóry oraz nocne kurcze łydek. Nasilają się wieczorem, po całym dniu na nogach, i latem, bo w upale żyły dodatkowo się rozszerzają.
Po czym rozpoznać, że problem dotyczy żył, a nie tętnic?
Pod hasłem „słabe krążenie w nogach” kryją się dwa różne problemy. Żyły odprowadzają krew z nóg do serca, a tętnice doprowadzają do nóg krew bogatą w tlen. Dolegliwości żylne wynikają z zastoju, dlatego nasilają się po długim staniu i słabną po uniesieniu nóg albo po nocnym odpoczynku.
Problemy z tętnicami dają inne objawy. Typowy jest ból łydki, który pojawia się podczas chodzenia i mija po krótkim postoju, a stopy bywają przy tym chłodne i blade. Takie dolegliwości wymagają konsultacji z lekarzem. Porady z dalszej części artykułu dotyczą problemów żylnych.
Choroba żylna rozwija się etapami. Pierwszym widocznym znakiem bywają pajączki, czyli drobne, poszerzone naczynka tuż pod skórą. Później mogą pojawić się żylaki, czyli poszerzone, kręte żyły, a następnie obrzęki kostek i podudzi. Z czasem skóra nad kostkami może ciemnieć i twardnieć [1]. Nie u każdego choroba przechodzi przez wszystkie etapy.
Kiedy ciężkie nogi są sygnałem, by pójść do lekarza?
Większość dolegliwości żylnych narasta powoli, ale jeden objaw wymaga szybkiej reakcji: obrzęk jednej nogi, który pojawia się nagle i boli, a skóra w tym miejscu jest cieplejsza lub zaczerwieniona. Może on świadczyć o zakrzepicy, dlatego trzeba go pilnie pokazać lekarzowi [3]. Warto też umówić się na wizytę, gdy obrzęki utrzymują się mimo odpoczynku albo skóra na łydkach zmienia kolor lub twardnieje.
Jakie codzienne nawyki odciążają żyły nóg?
Najprostszym sposobem na pobudzenie pompy mięśniowej jest ruch. Chodzenie, pływanie, jazda na rowerze i proste ćwiczenia łydek wzmacniają mięśnie, które przy każdym skurczu wypychają krew z nóg. Badania pokazują, że regularne ćwiczenia usprawniają pracę pompy łydki i zmniejszają dolegliwości związane z zastojem krwi [4].
Osobom, które pracują na siedząco lub na stojąco, pomagają krótkie przerwy na ruch, najlepiej co godzinę. Kilka wspięć na palce, krążenie stopami albo naprzemienne przyciąganie i odpychanie palców stóp można wykonać nawet pod biurkiem. Po pracy dobrze jest odpocząć z nogami uniesionymi powyżej poziomu serca, na przykład na poduszce lub oparciu kanapy. Kilkanaście minut w tej pozycji kilka razy dziennie ułatwia odpływ krwi i zmniejsza wieczorny obrzęk.
Żyłom nie służy przegrzewanie. Gorące kąpiele, sauna i długie opalanie rozszerzają naczynia i nasilają obrzęk, dlatego przy skłonności do żylaków warto z nich korzystać z umiarem. Uczucie lekkości daje natomiast chłodny prysznic na nogi, prowadzony od stóp w górę na zakończenie kąpieli.
Znaczenie mają też waga i codzienne nawyki. Nadmierna masa ciała zwiększa ciśnienie w żyłach jamy brzusznej i nóg, dlatego redukcja nadwagi zmniejsza dolegliwości. Obuwie na płaskiej podeszwie lub niskim obcasie pozwala swobodnie pracować stawowi skokowemu i łydce. Dieta bogata w błonnik i odpowiednia ilość wody zapobiegają zaparciom. Ma to znaczenie, bo parcie podczas wypróżnienia chwilowo podnosi ciśnienie w żyłach nóg.
Kiedy pończochy i podkolanówki uciskowe mają sens?
Wyroby uciskowe działają jak zewnętrzna podpora dla żył. Mają ucisk stopniowany: najsilniejszy przy kostce i słabnący ku górze, co ułatwia przepływ krwi w stronę serca i zmniejsza obrzęki. Dzięki temu zmniejszają uczucie ciężkości i wieczorny obrzęk [1].
Podkolanówki i rajstopy o niewielkim ucisku dobrze sprawdzają się na co dzień, na przykład przy pracy stojącej. Rozmiar najlepiej dobrać po pomiarze obwodów nogi, wykonanym rano, zanim pojawi się obrzęk, bo źle dopasowana pończocha uciska nierówno i jest niewygodna w noszeniu.
Podkolanówki uciskowe przydają się też w długiej podróży. W badaniach pasażerowie lotów trwających ponad pięć godzin, którzy je nosili, mieli wyraźnie mniejsze obrzęki nóg niż osoby podróżujące bez nich [5]. W samolocie, autokarze czy samochodzie warto przy tym co jakiś czas wstać i poruszać stopami. W podróży łatwo też zapomnieć o piciu, dlatego dobrze mieć pod ręką butelkę wody.
Jak żele i maści wspierają pielęgnację zmęczonych nóg?
Kosmetyki do nóg dobrze uzupełniają codzienną aktywność i noszenie podkolanówek uciskowych. Najlepiej przebadanym składnikiem jest escyna z kasztanowca (Aesculus Hippocastanum Extract), czyli mieszanina saponin, która uszczelnia drobne naczynia. Dzięki temu mniej płynu wydostaje się z nich do otaczających tkanek, a obrzęk jest mniejszy. W badaniach żel z escyną łagodził obrzęk i uczucie ciężkości nóg [6].
Efekt chłodzenia zapewnia mentol (Menthol), który pobudza receptory zimna w skórze. Przynosi to szybką ulgę zmęczonym nogom, zwłaszcza w upalne dni i po wielu godzinach stania. W żelach do nóg kasztanowcowi często towarzyszą oczar wirginijski (Hamamelis Virginiana Extract) o działaniu ściągającym, ruszczyk kolczasty, który poprawia napięcie ścian żył, oraz rutyna, która wspiera drobne naczynia.
Żel lub maść nakłada się od kostek w górę, zgodnie z kierunkiem przepływu krwi, delikatnymi ruchami i bez ucisku na żylaki. Regularne stosowanie pomaga utrzymać komfort nóg przez cały dzień. Kosmetyki nie usuwają natomiast istniejących żylaków ani pajączków.
Warto zadbać także o samą skórę podudzi. Przy skłonności do obrzęków łatwo się ona przesusza i swędzi, a drapanie dodatkowo ją podrażnia. Do mycia najlepiej wybierać łagodne preparaty bez silnych detergentów, a po kąpieli nakładać balsam lub maść natłuszczającą. Dobrze sprawdza się tu olej z konopi siewnej (Cannabis Sativa Seed Oil), który uzupełnia lipidy naskórka i ogranicza utratę wody. Tak pielęgnowana skóra lepiej znosi też codzienne noszenie podkolanówek uciskowych.
Najczęściej zadawane pytania
Czy ciężkie nogi w ciąży to powód do niepokoju?
Uczucie ciężkich nóg i obrzęki kostek, zwłaszcza w ostatnich miesiącach ciąży, zdarzają się bardzo często. Hormony ciążowe rozluźniają ściany żył, objętość krwi rośnie, a powiększająca się macica uciska żyły miednicy. Pomagają ruch, odpoczynek z uniesionymi nogami i podkolanówki uciskowe. Żylaki, które pojawiły się w ciąży, często zmniejszają się po porodzie. Nagły obrzęk twarzy i dłoni albo bolesny obrzęk jednej nogi to sygnał, by skontaktować się z lekarzem prowadzącym.
Czy nogi z żylakami można masować?
Tak, ale delikatnie. Lekki masaż wykonywany od stóp w stronę kolan, na przykład podczas nakładania żelu, zmniejsza uczucie ciężkości i ułatwia odpływ krwi. Samych żylaków nie należy mocno ugniatać ani rozcierać.
Czy suplementy na krążenie w nogach działają?
Najczęściej wybierane są preparaty z diosminą, hesperydyną, rutyną lub wyciągiem z kasztanowca. Przeglądy badań wskazują, że mogą one nieznacznie zmniejszać obrzęk nóg, a wyciąg z kasztanowca także ból nóg [7, 8]. Najlepiej traktować je jako uzupełnienie ruchu i codziennej pielęgnacji nóg. Osoby, które przyjmują inne leki, oraz kobiety w ciąży powinny wybór preparatu skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.
Źródła
- 1. De Maeseneer M.G., Kakkos S.K., Aherne T. i wsp., „European Society for Vascular Surgery (ESVS) 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease of the Lower Limbs”, European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, 2022;63(2):184–267. doi:10.1016/j.ejvs.2021.12.024
- 2. Salim S., Machin M., Patterson B.O. i wsp., „Global Epidemiology of Chronic Venous Disease: A Systematic Review With Pooled Prevalence Analysis”, Annals of Surgery, 2021;274(6):971–976. doi:10.1097/SLA.0000000000004631
- 3. Kakkos S.K., Gohel M., Baekgaard N. i wsp., „European Society for Vascular Surgery (ESVS) 2021 Clinical Practice Guidelines on the Management of Venous Thrombosis”, European Journal of Vascular and Endovascular Surgery, 2021;61(1):9–82. doi:10.1016/j.ejvs.2020.09.023
- 4. Silva K.L.S., Figueiredo E.A.B., Lopes C.P. i wsp., „The impact of exercise training on calf pump function, muscle strength, ankle range of motion, and health-related quality of life in patients with chronic venous insufficiency at different stages of severity: a systematic review”, Jornal Vascular Brasileiro, 2021;20:e20200125. doi:10.1590/1677-5449.200125
- 5. Clarke M.J., Broderick C., Hopewell S. i wsp., „Compression stockings for preventing deep vein thrombosis in airline passengers”, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2021;4:CD004002. doi:10.1002/14651858.CD004002.pub4
- 6. Gallelli L., „Escin: a review of its anti-edematous, anti-inflammatory, and venotonic properties”, Drug Design, Development and Therapy, 2019;13:3425–3437. doi:10.2147/DDDT.S207720
- 7. Martinez-Zapata M.J., Vernooij R.W.M., Simancas-Racines D. i wsp., „Phlebotonics for venous insufficiency”, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2020;11:CD003229. doi:10.1002/14651858.CD003229.pub4
- 8. Pittler M.H., Ernst E., „Horse chestnut seed extract for chronic venous insufficiency”, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2012;11:CD003230. doi:10.1002/14651858.CD003230.pub4
Pozostaw komentarz